Er bod rhai adeiladau newydd urddasol yn Aberhonddu ar ddechrau oes Fictoria, roedd y tai ar gyfer y dosbarthiadau gweithiol tlotach yn orlawn, llaith a heb eu hawyru’n iawn ar y cyfan.
Dywedodd adroddiad yn 1845 mai’r ardaloedd a effeithiwyd waethaf oedd Bailey Glas, Kensington, pen y Struet, a Heol Hwnt yn Llanfaes. Roedd yr amodau hyn yn eu hunain yn ddigon gwael ond gwaeth byth, roeddynt yn berffaith i ledaenu afiechydon.
Problem arall oedd diffyg dwr glân. Roedd y dref yn cael ei dwr o gronfa ddwr agored islaw mynwent y Priordy.

Byddai dwr yn cael ei bwmpio iddi o’r afon a’i basio o amgylch y dref drwy bibellau. Gan fod y gronfa’n agored, byddai mwd a dail yn chwythu i mewn iddi ac roedd dwr yr afon yn aml yn llawn o fwd a darnau o bren ymysg pethau eraill.
Y drydedd broblem oedd carthffosiaeth. Roedd nifer o dai yn Aberhonddu yn rhannu tai bach oedd yn gollwng i mewn i’r afon neu’r gamlas. Roedd rhai yn arwain at bydew agored oedd yn cael ei wagio ar gyfer ei ddefnyddio fel gwrtaith o bryd i’w gilydd. Byddai’r amodau hyn hefyd yn lledaenu afiechydon.
Roedd Colera yn afiechyd a ddaeth gyntaf i Brydain cyn i Fictoria ddod i’r orsedd. Yn y blynyddoedd a ddilynodd, cafwyd achosion o golera a arweiniodd at farwolaethau yn nifer o’r dinasoedd a rhai achosion llai yn Aberhonddu.
Yn 1854, cafwyd achosion mwy difrifol yn y dref...

Ar ati colera yn Aberhonddu...

.